آزمونها دو گونه اند : آزمونهای استاندارد شده : آزمونهای استاندارد شده بیشتر برای انتخاب و گزینش داوطلبین کاربرد دارد مانند آزمونهای دستیاری: کارشناسی ارشد .

o                  آزمونهای معلم ساخته : این گونه آزمونها برای میزان تعیین پیشترفت تحصیلی دانشجویان در مراحل مختلف دوره آموزشی است که به آنها قسمتهای پیشرفت تحصیلی گفته می شود . مانند امتحانات نیم ترم و کوئیزها یا در پایان دوره آموزشی مانند امتحانات پایان ترم انجام می گیرد . در هر صورت به طور معمول برای برگزاری آزمون از انواع سئولات استفاده می شود . که سئوالات را به طور کلی می توان به چند دسته تقسیم نمود . کتبی ، شفاهی و عملی .

آزمونهای کتبی که سئوالات کتبی را به دو شیوه طرح نمود . شیوه اول آن است که تنها سئوال به دانشجو داده می شود تا او خود پاسخ را ساخته و بنویسد ، به این نوع سئوالات ساخته ـ پاسخ یا تشریحی گویند . شیوه دوم سئوالاتی است که طراح سئوال علاوه بر سئوال چند گزینه را هم در اختیار پاسخگو قرار می دهد و پاسخگو موظف است از میان گزینه های ارائه شده پاسخ صحیح را گزینش نماید . به این سئوالات ، سئوالات گزیده ـ پاسخ یا سئوالات عینی گویند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سئوالات تشریحی :

    با روی کار آمدن سئوالات چند گزینه ای و تصحیح به وسیله کامپیوتر ، استفاده از سئوالات تشریحی محدود شده است . سئوالات تشریحی برای اندازه گیری مهارتهایی مانند نحوه تنظیم افکار ، شرح و بیان اندیشه شده است . سئوالات تشریحی برای اندازه گیری مهارتهایی مانند نحوه تنظیم افکار ، شرح و بیان اندیشه ، ابتکار و خلاقیت کاربرد فراوانی دارند در این قسمتها توانایی انتخاب ، مرتبط ساختن به تهیه طرح های ابتکاری و استفاده از زبان و بیان بهتر سنجیده می شود مناسبترین کاربرد آنها در ارزیابی سطوح بالای یادگیری مانند سطح   کاربرد ، تجریه و تحلیل ، ترکیب و قضاوت و ارزیابی در حیطه شناختی می باشد .   

محاسن و معایب آزمونهای تشریحی : صاحب نظران و متخصصان نظرهای موافق زیادی نسبت به کاربرد آزمونهای تشریحی ابزار داشته اند مدافعان این آزمونها محاسن را به شرح زیر بر شمرده اند :

1- تهیه آزمونهای تشریحی از تهیه آزمونهای عینی آسانتر است .

2- این نوع آزمون تنها وسیله موجود سنجش توانایی آزمون شونده در پروراندن جواب سئوالها و بیان آنهاست .

3- این نوع آزمونها توانایی پاسخ دادن به سئوالها را می سنجد نه توانایی انتخاب پاسخها را

4- آنها موقعیتهای واقعی تری را از آزمونهای عینی به آزمون شوندگان عرضه می کنند .

5- موجب می شوند که دانشجویان عادات صحیح مطالعه ویادگیری عمیق را در خود پرورش دهند و توانایی درک و برقراری ارتباط بین آموخته ها را بدست آورند در مقابل مخالفان کاربرد آزمونهای تشریحی دلایل زیر علیه استفاده از این آزمونها ارائه می دهند :

1- این آزمونها نمونه کوچکی از محتوی درس و هدفهای آموزش را اندازه گیری می گیرند . در مورد تعداد سئوالات مناسب که با در دست داشتن 5 هدف و 5 موضوع باید 25 سئوال طرح نمود . ولی پاسخگویی به سئوالات تشریحی وقت زیادی را می طلبد و خسته کننده نیز هست و با توجه به محدود بودن زمان امتحان مثلا 2 ساعت بیشتر از 12 -8 سئوال نمی توان طرح نمود به این ترتیب با محدود شدن سئوالات عملا امکان طرح حتی یک سئوال از بسیاری از مباحث وجود ندارد و این موضوع روائی امتحان را کم می کند .

2- تصحیح برگه های امتحانی این آزمونها بسیار وقت گیراست و از نظر زمانی مقرون به صرفه نیست .

3- تصحیح برگه های امتحانی این گونه آزمونها نمی تواند با دقت و به طور عینی انجام گیرد . به ندرت می توان سئوال انشایی را یافت که وقتی چند نفر آن را تصحیح می کنند نمره واحدی به آن بدهند . به عبارت دیگر در حالی که پاسخ سئوال یکی است ، نمرات متفاوتی به آن اختصاص داده می شود . بنابراین نمره گذاری آن بیشتر ذهنی و نتیجه امتحان با ثبات نسبت و عواملی که روی قضاوت تصحیح کننده اثر می گذارد عبارتند از :

Hallo effect : وقتی اتفاق می افتد که ارزیابی و نظرتصحیح کننده تحت تاثیر شناختی است که از آزمایش شونده دارد . یکی از راههای رفع این مشکل آن است که اگر مثلا تعداد دانشجویان 30 نفر است از آنان خواسته شود که نام خود را روی یک برگه جداگانه و در مقابل یکی از شماره های 30-1 بنویسد سپس در برگه امتحانی به جای نام خود شماره خودشان را بنویسد  تصحیح اوراق نباید به لیست اسامی نگاه کند . راه دیگر آن است که یک یک سئوال را تصحیح نموده و سپس به مطالعه سئوال بعدی پرداخت .

Extraneous factor : عوامل دیگری مانند : خط ، قلم ، غلط انشایی و املایی در نمره دادن تاثیر می گذارد . هچنین ارزشیابی پاسخ ها تا حد زیادی تحت تاثیر توانایی دانشجو در بیان و پروراندن مطالب قرار می گیرد . دانشجویانی که در نوشته های خود از بیان فصیح استفاده نموده و نکات دستوری و نقطه گذاری را رعایت نموده و دارای خط زیبا هستند . در شرایط مساوی از نظر سطح یادگیری ، بیش از دانشجویانی که نکات دستوری را رعایت نمی کنند نمره می گیرند .

In formed judgement : دو نوشته با یک محتوا ولی به وسیله دو نفر نمره یکسانی نمی گیرند همچنین تصحیح کننده در دو موقعیت ممکن است به یک سئوال نمره های مختلفی بدهد . معمولا با تعیین نمودن نکاتی که در پاسخ مورد نظر است (بارم بندی) می توان این اشکال را بر طرف کرد .

4- دامنه پاسخ دانشجو بسیار زیاد است و به سختی می توان گفت که کدام پاسخ قبول و کدام یک مردود است .

5- تصحیح این برگه ها نیاز به حضور متخصصین همان رشته دارد و اعتراض به نحوه تصحیح نیز در مقایسه با آزمونهای دیگر بیشتر است . به دلیل اینکه امکان تصحیح کامپیوتری برگه ها وجود ندارد ، امتحان اشتباه جمع زدن نمره ها وجود دارد که این عامل باعث کاهش پایان آزمون می گردد .

انواع سئوالات تشریحی : در سئوالات تشریحی دانشجو باید اطلاعات را به یاد آورد ، آنها را منظم کند ، سازمان بخشد و بیان کند دانشجویان در دادن پاسخ به این گونه از سئوالات تا حد زیادی آزادی عمل دارند لذا با توجه به آزادی عمل آزمون شونده و سؤالات تشریحی را به صورت زیر تقسیم بندی می کنند :

الف * سؤالات تشریحی بلند [1] یا گسترده[2] پاسخ : این گونه سئوالات که از نصف صفحه تا چندین صفحه پاسخ دارند برای اندازه گیری مهارتهای عالی ذهن مانند آفرینندگی و ارزیابی به کار می روند . در این سئوالات دانشجو موظف نیست که از الگوی مشخصی پیروی نماید و در نحوه تنظیم پاسخ آزادی کامل دارد (هم از لحاظ زمان پاسخدهی وهم از جهت مقدار پاسخ)

 

کاربرد سئوالات تشریحی بلند پاسخ: 

    آزمون تشریحی پاسخ را در مورد زیر به کار ببرید :هر گاه خواهان دانستن دیدگاههای جدید دانشجویان در مورد یک موضوع هستید در صورتی که می خواهید دانشجویان با الحاق مجموعه اصلاعات خود راه حل مسأله را کشف کنند ، یا در پی ازمایش روشهای جدید حل مسأله هستند .

·        وقتی می خواهید قدرت نویسندگی ، خلاقیت و ارزشیابی کلی دانشجو را از مطالب آموزشی بسنجید .

·        هر گاه یکی از اهداف درسی شما توانایی دانشجو در تهیه جواب توسط خود او بوده است .

·        مواقعی که می خواهید دانشجویان را در مورد بالاترین سطوح یادگیری مورد ارزیابی قرار دهید .

پس هر گاه هدف شما از برگزاری آزمون تشریحی هیچ یک از مقوله های مذکور نیست از به کاربردن پرسشهای تشریحی اجتناب کنید ، زیرا کاستی های آن بسی بیش از فواید آن است .

ب) * سئوالات تشریحی کنترل شده یا کوتاه  پاسخ : این گونه سئوالات که پاسخ آنها تنها یک کلمه یا دو جمله است ، آزادی عمل کمتری به دانشجو در نحوه سازمان دادن به مطالب و ارائه موضوع تا حدی محدود می سازد و دانشجو باید پاسخ را بر مبنای الگوی تعیین شده تهیه کند و تنها به موارد مشخص و معین پاسخ دهد . این نوع سئوالات به استاد امکان            می دهند که در خصوص بخش زیادی از درس سئوال طرح نماید و تصحیح آن وقت کمتری می گیرد و دقت در نمره گذاری در مقایسه به سئوالات بلند پاسخ بیشتر است . این نوع سئوالات را هنگامی می توان به کاربرد که هدف ارز آزمون ، ارزیابی سطوح اولیه حیطه شناختی در حد حافظه باز شناسی بوده و برای ارزیابی بالای یادگیری کاربرد ندارد برای ساخت سئوالات کوتاه پاسخ باید دقت نمود به صورتی سئوال مطرح شود که پاسخ آن مستلزم کاربرد کمترین کلمات باشد . برای اطمینان از این موضوع خودتان یا فرد دیگری قبل از برگزاری آزمون به آن پاسخ دهید .

 

کاربرد و مزایای سئوالات کوتاه پاسخ :  برای سنجش آگاهی ذهنی در سطوح عمقیتر یادگیری و دلایلی که مبنای فرآیند تصمیم گیری هستند استفاده می شوند و احتمال حدس زدن پاسخ وجود ندارد ، تهیه و طرح سئوال و نمره دهی آن آسان است و پاسخ به سئوالات نیاز به مهارتهای ارتباطی پیچیده ندارد و برای بخش توانیی ترکیب ، خلاقیت و ارزشیابی زیاد مناسب نیست .

 

ج) سئوالات تشریحی : تغییر یافته [3] ، این نوع سؤالات بر اساس یک سناریو واقعی از وضعیت بیمار یا موارد دیگر نوشته می شوند سپس به صورت طبقه بندی شده و طبق یک توالی منظم سئوالات به صورت تشریحی کوتاه پاسخ مطرح می شوند و پاسخ دهندگان گام به گام در مورد همان سناریو برای سئوالاتی که طرح شده پاسخ مناسب را می نویسند این گونه سئوالات میزان درک دانشجو را از جنبه های مختلف مشکل طرح شده ، قدرت حل مسائل و مراحلی که منجر به اخذ تصمیم گیری پزشکی می گردد به طور جداگانه ارزیابی  می کنند . در این نوع سئوالات می توان از تصاویر مانند : الکتروکاردیوگرام ، الکتروانسفالوگرام ، تصاویر رادیولوژی و ... استفاده نمود. این سئوالات قادرند ، سطوح مختلف یادگیری از فراخوانی تا سطوح پیچیده تر را ارزیابی کنند . طرح سئوالات تشریحی تغییر یافته بسیار وقت گیر بوده و طراح آن نیاز به تخصص کافی در آن زمینه دارد . این سئوالات یک سلسه مراتب تصمیم گیری بالینی را ارائه داده و از این نظر نوعی آزمون اداره بیمار محسوب می شود . دفترچه سئوالات اغلب 10-6 صفحه دارد و در صفحه اول را فعالیتهای لازم در مورد امتحان آمده است . مثلا تعداد سئوالات زمان آزمون ، تذکر در مورد اینکه دانشجو نباید به صفحات قبلی برگشته و پاسخها را تغییر دهد و ... در صفحه دوم یک مورد بالینی به صورت مختصر و کوتاه بیان شده و در انتهای همین صفحه تعدادی سئوال با محل کافی برای پاسخگویی طرح شده است . در صفحات بعدی اطلاعات بیشتری در مورد موضوع بیان گشته که در واقع بخش دیگری از مشکلات بیمار هستند ، و سئوالات دیگری هم در همان زمینه مطرح می شود . آزمون گیرنده پس از طرح سئوال باید ارزش و نمره هر سئوال را در راهنما یا در مقابل هر سئوال تعیین نماید . ممکن است به همه قسمتها ارزش یکسانی داده شود یا بعضی قسمت ها کمتر یا بیشتر نمره بگیرد در هر حال نمره هر قسمت از قبل باید مشخص باشد . 

 

در طراحی سئوال به نکات زیر توجه کنید :

•        برای طرح سئوال در سطح باز شناسی و یادآوری از سئوالات عینی استفاده کنید .

•        برای طرح سئوال در سطح درک ، کاربرد و تفسیر از سئوالات عینی یا تشریحی گسترده پاسخ استفاده کنید .

•        برای طرح سئوال در سطح تجزیه ، ترکیب و ارزشیابی تشریحی گسترده پاسخ استفاده کنید .

•        اگر به جای سئوالات تشریحی گسترده پاسخ از چند سئوال محدود پاسخ استفاده کنید پایانی آن را افزایش دهده اید .

 

اصول کلی ساخت سئوال تشریحی :

پیشتر گفتیم که بزرگترین امتیاز آزمونهای تشریحی این است که آزمون شوندگان را وا         می دارند تا اندیشه های خود را به طور منطقی ، منسجم ، وسازمان یافته کنند و در این کار خلاقیت خود را نشان می دهند. ارزش و ثمر بخشی سئوالات تشریحی بسته به آن است که تا چه اندازه فرآیند های مهم یادگیری را با توجه به هدفهای دوره آموزشی و محتوای تدریس شده مورد ارزیابی قرار می دهد . برای اینکه سئوالات زیر را در تهیه آنها به کار بگیرید ؛

1- سئوالات تشریحی را برای سنجش نتایج مسائل پیچیده به کار برد .

2- اطمیان یابید که پاسخ سئوال شما یک هدف مهم آموزشی است ، مثال فرض کنید موضوع تدریس شما بخش از مبحث بیماریهای مری بده است و شما مصمم هستید که از متن زیر که قسمتی از تدریس بوده سئوال تشریحی طرح کنید . مری انسانی  25 سانتی متر طول داشته و دارای سه تنگی است که مبنای تعیین فاصله هر کدام مسافت آن دندان پیش است . مری بسیار مستعد سرطان می باشد که از سرطانهای شایع بوده و بیشتر بدخیمی ها در محل تنگی ها اتفاق می افتد . سئوال : مری چند سانتی متر طول دارد ؟ فاصله تنگیهای آن چند سانتی متر و چگونه تعیین می شود؟ آیا هدف شما تدریس بیماریهای مری نبوده است؟ آیا با این پرسش توانستید چندی از دانسته های دانشجو راجع به بیماریهای مری را تخمین بزنید ؟

3- قبل از شروع به نوشتن هر سئوال باید اعمال ذهنی را که می خواهید اندازه بگیرید ، به دقت مشخص کنید ، آن گاه سئوال را طوری بنویسید که پاسخ دادن به آن دقیقاً مستلزم انجام همان اعمال ذهنی باشد که هنگام تهیه سئوال در نظر داشته اید و مثلاً چنان چه هدف اندازه گیری توانایی دانشجو در اموری مانند به کار بستن ، تجزیه و تحلیل و یا ترکیب مفاهیم و مطالب است . سئوال باید به گونه ای طرح شود که تهیه مستلزم انجام همان اعمال باشد .

4- لغات واضح و دستوری مانند توصیف کنید ، مقایسه کنید ، توضیح دهید را به کار ببرید . اگر از عبارت بحث کنید استفاده می شود لازم است که به نکات مورد بحث اشاره شود . مثلا به جای عبارت درباره بتابلوکر ها بحث کنید . بگوئید مزایا و خطرات بالقوه بتابلوکرها را در درمان بیماری قلبی بیان کنید .

5- از کاربرد کلمات چه کسی ، چه وقت ، کجا و جز اینها بپرهیزید . این کلمات تنها معلومات را اندازه می گیرند به جای این کلمات ، بهتر است از کلمات چرا ، چگونه ، به چه دلیلی و از این قبیل استفاده کنید این کلمات در مقایسه با کلمات بالا هدفهای سطح بالاتری را می سنجد .

6- پاسخ را باید محدود کرد و از عبارات هر چه می دانید بنویسید ؛ هر چه فکر می کنید و نظر شما چیست استفاده نکنید .

7- به آزمون شوندگان حق انتخاب چند سئوال از میان تعدادی سئوال را ندهید . از همه آزمون شوندگان بخواهید تا به تمامی سئوالها را پاسخ دهند . این امر به شما اجازه می دهد تا به کاربرد ملاکی یکنواخت به تصحیح اوراق بپردازد و پاسخ ها را بهتر با یکدیگر مقایسه کنید . اگر آزمون تشریحی نمونه گیری درست از آموخته های آزمون شوندگان است و از آنجا که هنگام دادن حق انتخاب به آزمون شوندگان آنان سئوالاتی را جواب می دهند که آمادگی بیشتری برای آنها دارند . دادن حق انتخاب به آزمون شوندگان مشکل نمونه گیری را حادتر می کند . مهرنزولهمان (1984) مشکلات دادن حق انتخاب چند سئوال از میان تعدادی سئوال را در سه مورد زیر خلاصه کرده اند :

الف) تهیه سئوالهایی که از نظر درجه دشواری همسنگ باشند نامتحمل است .

ب) آزمون شوندگان توانایی انتخاب سئوالهایی را که جواب آنها را بهتر می دانند ندارند .

پ) از آنجا که آزمون شوندگان قویتر بیشتر به سراغ سئوالهای دشوار می روند ، ممکن است داشتن حق انتخاب در نهایت به ضرر این گونه افراد تمام شود . 

پس در موارد که هدف سئوالات اندازه گیری میزان یادگیری نیست ، بلکه منظور آزمون صرفا اندازه گیری مهارت پاسخ دهندگان در نوشتن و پروراندن مطالب است . دادن حق انتخاب تعدادی سئوال از میان سئوالهای تشریحی ممکن است قابل دفاع باشد .

8- برای پاسخ دادن به سئوالها به زمان کافی در نظر بگیرید و زمان هر سئوال را نیز به طور جداگانه مشخص باشد . وقتی را که بدین منظور تعیین می کنید باید هم شامل دادن جواب باشند و هم فرصتی برای فکر کردن آزمون شوند . از آنجا که دادن وقت کافی ممکن است سبب شود که تعداد کمی سئوال در هر آزمون به کار رود ، بهتر است برای اندازه گیری هدفهای سطح بالای آموزشی در هر دفعه امتحان تعداد سئوالهای کمتری به کار برید ، و مشکل نمونه گیری را با انجام آزمونهای متعدد و مکرر بر طرف کنید .

9- با نوشتن سئوالهایی که به جواب کوتاه نیاز دارند ، تعداد آنها را افزایش دهید و از مشکل ضعف نمونه گیری آزمونهای تشریحی بکاهید . هر چه تعداد سئوالهای دارای پاسخ کوتاه روشنتر هستند و جواب دادن به آنها از سوی آزمون شوندگان مختلف یکنواخت تر انجام می گیرد .

10- عواملی را که در ارزشیابی آزمونهای تشریحی دخالت خواهید داد از پیش تعیین کنید و آنها را به اطلاع آزمون شوندگان برسانید . مثلا عنوان کنید که آیا عواملی چون املای درست کلمات ، انشاء درست مطالب ، نکات دستوری ، خوش خطی و روشنی بیان در ارزشیابی جواب سئوالات موثر خواهند بود یا نه . به یاد داشته باشید که به جز در موارد که توانایی نوشتن ، املا وانشاء را امتحان می کنید از دخالت دادن این عوامل در تصحیح اوراق امتحانات تشریحی بپرهیزید .

 

پیش از تکثیر و اجزای آزمون تشریحی خود را بابت موارد زیر اطمینان حاصل کنید :      

v    آیا سؤالهای شما تنها آن دسته از هدفهای آموزشی را شامل می شوند که با سایر انواع سؤالها به خوبی قابل اندازه گیری نیستند ؟

v    آیا سؤالهای شما به هدفهای آموزشییتان مربوط هستند ؟

v    آیا سؤالهای شما طوری نوشته شده اند که ازمون شوندگان را به سوی پاسخ های مورد انتظار هدایت کنند ؟ یعنی :

الف) آیا سؤالها به زمینه مشخص محدود شده اند ؟

ب) آیا کلمات توصیفی مانند حل کنید ، مقایسه کنید و تعریف کنید را به جای بحث کنید یا بررسی کنید به کار برده اید ؟

پ) آیا برای سئوالهای گسترده پاسخ آزمون شوندگان را از طریق دادن راهنماییهای اختصاصی یه جواب دادن هدایت کرده اید ؟

v    آیا سئوالهای شما موقعیتهای تازه ای را به کار برده اند به گونه ایی که اصالت فکری آزمون شوندگان را برانگیزند ؟

v    آیا سئوالهای شما از جهات زیر متناسب با آزمون شوندگان هستند ؟

الف) سطح دشواری

ب) زمانی که در اختیار آزمون شوندگان قرار می دهید .

پ) پیچیدگی مطالب

* آیا از همه آزمون شوندگان خواسته اید که همه سئوالها را جواب دهند ؟

 

قوائد تصحیح پاسخهای سئوالهای تشریحی :

یکی از دشوارهای مربوط به نمره گذاری امتحانات تشریحی ، ذهنی بودن نمره ها و تاثیر عوامل خارجی در نمره دادن دست که از دقت ارزشیابی می کاهد بعضی از عواملی که سبب کاهش دقت و ثبات نمرات است عبارتند از :

            مهارت دانشجویان در نویسندگی و توانایی آنان در پروراندن موضوع که گاهی فاقد محتوای لازم است .

            خوش خط بودن و رعایت نظم و ترتیب و پاکیزگی متن

            خستگی و بی حوصلگی و حالات روحی استاد در هنگام تصحیح اوراق

            سلیقه و نظر شخصی استاد در نحوه بیان سئوالات

خطای هاله ای یعنی اینکه استاد در نمره گذاری تحت تاثیر بعضی از خصایص دیگر دانشجو قرار گیرد ورقه او را در سطحی بالاتر یا پایین تر از آنچه واقعا هست ارزیابی کند .

1- روش نقطه ای [4] : این روش که به نام روش تحلیلی نیز شناخته می شود ، بیشتر در سئوالات نوع تشریحی محدود پاسخ به کار می رود ، به این صورت است که هر پاسخ را به طور مستقل با کلید مقایسه نموده و به نکات آن نمره می دهند . در این روش پاسخ نمونه به اجزاء کوچکتری تقسیم می شود و برای هر جزء مشخص نمره یا امتیاز جداگانه ای در نظر گرفته می شود . همچنین در این روش عواملی چون قدرت بیان ، ساختمان منطقی پاسخ و ذکر دلایل امتیازهای جداگانه ای دریافت می کنند .

2- روش دسته بندی[5]  : این روش که روش کلی یا سراسری نیز نامیده می شود در مواقعی کاربرد دارد که قرار است آزمونی که مثلا 30 صفحه دارد تصحیح شود . در این روش ابتدا باید اوراق را به سرعت خواند و آنها را در یکی از چهار دسته یا بیشتر عالی ، خوب ، متوسط ، ضعیف دسته بندی شده است قرار داد و هر گروه را به طور جداگانه دوباره خواند و نمره دارد و از نظر درجه بندی اولیه نیز بررسی نمود . در اینجا علاوه بر مقایسه دانشجو با کلید تصحیح با پاسخ سایر دانشجویان هم گروه نیز مقایسه شده و ارزش نمره ای پاسخ او تعیین می شود . در روش سراسری می توان شیوه های مختلفی را برای نمره گذاری پیشنهاد کرد می توان یک نمره دو گانه مورد استفاده قرار داد (قبول ـ مردود ) یا مقیاسهای دیگر . ابیل (1979) درباره نمره گذاری با روش کلی گفته است که در مجموع این روش         نمره گذاری آسان تر و سریع تر از روش تحلیلی است اما دلایل توجیهی روشنی برای دادن نمرات بدست نمی دهد و برای دانش آموزان نیز تصویر روشنی از چگونگی کامل نبودن جوابشان فراهم نمی آورد . از این بابت روش تحلیلی نمره گذاری بهتر است . گی (1991) گفته است در حالی که هر دو روش تحلیلی و کلی نمره گذاری را می توان هم با آزمونهای وابسته به ملاک وابسته به هنجار است . ویرسماد جورز(1995) بهترین شیوه نمره گذاری را ترتیب دو روش فوق دانسته اند.علاوه بر موارد فوق در نمره دادن بهتر است نکات زیر را رعایت کنید .

o       قبل از نمره گذاری یک لیست مفصل از آنچه دقیقا قابل قبول بوده و قادر است اهداف اندازه گیری نماید تهیه و برای هر قسمت نمره تعیین شود .

o       از یک مقیاس درجه بندی شده برای سنجش چنین بخشهایی مانند تشکیلات ،      استدلال ، مفهوم ، نتیجه گیری و راه حل و غیره .... استفاده کنید .

o       ورقه ها را باید بدون توجه به اسامی فراگیران تصحیح یا سربرگ تهیه کرد .

o       تمام جوابهای یک سئوال را قبل از شروع به مطالب سئوال بعدی باید خوانده و نمره گذاری کرد ، سپس به سئوال بعدی پرداخت . ترجیحا برای هر سئوال تصحیح کننده مجزا داشته باشید . با این روش پاسخ سئوالات هر ورقه را با پاسخ همان سئوال در اوراق دیگر تقریبا همزمان مقایسه کرد .

 

بدین ترتیب دقت و ثبات نمره گذاری افزایش می یابد . 

o       استاندارد های ثابتی را اختیار کنید .

o       سعی کنید یک سئوال را بدون اینکه در بین آن فاصله بیاندازید تصحیح کنید .

o       ترجیحاً بعضی اوراق (حداقل دو نمونه) را دوباره بخوانید تا پایانی و یکنواختی نمره دهی را کنترل کرده باشید .

o       عواملی مورد اندازه گیری را قبلا باید مشخص کرد (بارمبندی نموده و کلید تهیه گردد) .

o       کسی که تصحیح می کند باید به موضوع وارد باشد در غیر این صورت چنانچه دانشجو کلمه مترادف به کار برد حق او ضایع می شود .

o       برگه ها را در یک دوره زمانی به طور مداوم تصحیح نکنید زیرا دانشجویانی که در پایان این دوره برگه آنها تصحیح می شود به علت خستگی شما نمره کمترمی گیرند .

o       در برگه دانشجو اشکالات او را به صورت ریز نوشته و اطلاعاتی در موزد پاسخ صحیح به او بدهید .

o       پس از امتحان اگر کلید را به دانشجویان نشان دهید ، نوعی بازخورد به آنها داده و در یادگیری کمکشان کرده اید .

o       اگر ورقه دانشجویی پاسخ اطلاعات متوسط بعد از ورقه دانشجویی با سطح اطلاعات قوی قرار گرفته و تصحیح شود ورقه دانشجو متوسط ضعیف جلوه می کند . اگر همین ورقه بعد از دانشجوی ضعیف تر تصحیح گردد قوی به نظر می رسد ، لذا باید به ترتیب قرار گرفتن برگه ها را در هنگام تصحیح مکررا بر هم زنید تا خطای ناشی از ترتیب قرار گرفتن ورقه تعدیل گردد .

 

آزمونهای گزیده پاسخ یا عینی :

   این گروه از سئوالات برای اندازه گیری توانایی دانشجو در بازشناسی ، تعاریف درست و اصطلاحات از تعاریف غلط به کار می روند بزرگترین عیب این سئوالات دشوار بودن طراحی بودن آن است که نیاز به آشنایی با اصول طراحی دارد . ولی امتحان اشتباه در نمره دادن کم، سرعت زیاد و دقیق و عینی است و به وسیله کامپیوتر یا هر کس دیگر حتی اگر با محتوا هم آشنا نباشد قابل تصحیح است .

1- آزمونهای صحیح / غلط  

2- سئوالات تک پاسخ : که خود به چند گروه تقسیم می شوند :

o       سئوالات چند گزینه ای

o       سئوالات  جور کردنی ساده

o       سئوالات جور کردنی گسترده

o       سئوالات کامل کردنی

آزمونهای چند گزینه ای : متداولترین آزمون عینی است که هم در سنجش تواناییهای مختلف و هم در سنجش یادگیری در زمینه های گوناگون تحصیلی مورد استفاده  واقع می شود و هم از لحاظ یکنواختی و هم از لحاظ حساسیت کم در مقابل حدس کورکورانه ، و هم از لحاظ سهولت تصحیح پاسخنامه ها بهترین نوع آزمونهای عینی است . این آزمون شامل تعدادی سئوال است که هر یک از آنها از یک قسمت اصلی و تعدادی گزینه (پاسخ) تشکیل می شود و آزمون شدند . از میان گزینه های پیشنهادی گزینه صحیح (پاسخ سئوال) را نتخاب می کند . هر سئوال چند گزینه ای شامل قسمتهای اصلی زیر است :

1- قسمت اصلی یا تنه سئوال : این بخش سئوال متن اصلی سئوال را تشکیل می دهد و در برگیرنده مسئله یا موضوعی است که سئوال باید آن را اندازه گیری کند.

2- گزینه درست یا پاسخ سئوال : یکی از گزینه های پیشنهادی پاسخ درست سئوال است که آزمون شونده باید آن را برگزیند به این گزینه ، گزینه کلید  گفته می شود .

3- گزینه انحرافی : به غیر از گزینه درست سئوال، تعدادی گزینه دیگر نیز برای هر سئوال تهیه می شود که به آن گزینه های انحرافی می گویند . نقش گزینه های انحرافی منحرف کردن آزمون شوندگانی است که پاسخ درست سئوال را نمی دانند . متن اصلی یا تنه سئوال را یک جمله استفهامی یا یک جمله ناتمام تشکیل می دهد و گزینه پیشنهادی ، جواب جمله استفهامی یا تمکیل کننده جمله ناقص است به نمونه زیر توجه کنید . ژان والژان  اولین بار که محکوم به اعمال شاقه شد کدام یک از چیزهای زیر را دزدیده بود؟

الف) شمعدانی اسقف                               ب) یک قرص نان     

 ج) چند عدد چوب                                د) پوشش سکوی خطابه کلیسا

به طور کلی تعداد گزینه های سئوالهای چند گزینه ای (گزینه درست و گزینه انحرافی) از 2 تا 5 متغیر است از لحاظ نظری ، هر چه تعداد گزینه ها بیشتر باشد امکان حدس زدن کمتر   است . اما به سبب اینکه پیدا کردن بیش از سه پاسخ انحرافی کار دشواری است ، آزمونهای چند گزینه ای که در آنها امکان حدس زدن جواب درست یک در چهار است شهرت بیشتری کسب کرده اند . متخصصان آزمون سازی از جمله گراتلاند پیشنهاد کرده اند که آزمون ساز تازه کار بهتر است کوشش کند تا متن سئوالهای خود در قالب جمله های استفهامی خیلی طولانی تر از طرح آن به صورت عبارت ناتمام باشد بهتر است از همان شکل جمله ناتمام استفاده شود . اما باید سعی نمود که تمام گزینه های پیشنهادی تکمیل کننده جمله ناتمام باشد .

انواع سئوالهای چند گزینه ای :

    1- تنها گزینه درست : این نوع سئوال ساده ترین نوع سئوال چند گزینه ای است و در این نوع تنها یکی از گزینه درست اسن و بقیه گزینه ها کاملا غلط هستند مانند نمونه زیر : اگر  باشد R برابر است با الف. 3   ب.9      ج.11      د.30

2- نوع بهترین گزینه : در این نوع سئوال همه گزینه ها درست هستند اما یکی از آنها از همه درست تر یا بهتر است مانند نمونه زیرمی توان گفت که یا دیگری عبارت است از :

 الف. کسب اطلاعات تازه در نتیجه آموزش

ب. ایجاد تغییرات نسبتا پایدار در رفتار بالقوه یاد گیرند .

ج. ایجاد تغییرات مطلوب و مورد نظر در رفتار یادگیرنده

د. توانایی به خاطر سپردن و یاد آوری تجارب پیشین

3- گزینه منفی : در این سئوال تنه سئوال به صورت منفی بیان می شود و همه گزینه ها به جز یکی از آنها درست هستند مانند :کدام یک از عبارتهای زیر درباره ویروس درست  نیست؟

الف) ویروسها تنها در حیوانها و گیاهان زندگی می کنند

ب) ویروسها تولید مثل می کنند

ج) ویروسها از سلولهای زنده خیلی بزرگ تشکیل می شوند

د) ویروسها می توانند سبب بیماری شوند .

یکی از مشکلات تهیه سئوالهای چند گزینه ای این است که بعضی اوقات تهیه تعداد گزینه انحرافی غلط که به ظاهر درست جلوه کند بسیار دشوار است . در این گونه مواقع چنان چه تهیه گزینه های درست آسانتر باشد می توان از نوع سئوالهای منفی که در آن همه گزینه ها به جز یکی از آنها درست است استفاده کرد .

 

مزایای آزمونهای چند گزینه ای :

    1- این آزمونها از سایر آزمونهای عینی انعطاف پذیرتر هستند . علاوه بر دانش ـ توانایی استدلال ، قضاوت و بسیاری بازده های مهم دیگر یادگیری را می سنجند .

2- آزمونهای چند گزینه ای نسبت به نوع صحیح ـ غلط کمتر امکان حدس زدن کورکورانه را به آزمون شونده می دهند .

3- پاسخ های این سئوالها به سادگی و با غیب   کامل قابل تصحیح هستند .

4- دانش آموزان و معلمان این نوع آزمون را به سایر آزمونهای عینی ترجیح می دهند .

5- اگر گزینه های انحرافی این آزمونها با توجه به اشتباهات و کج فهمی متداول دانش آموزان تهیه شود منبع بسیار مناسبی برای تشخیص مشکلات دانش آموزان خواهد بود .

6- با استفاده از این سئوالها در یک زمان محدود می توان تعداد زیادی از هدفهای آموزشی و بخش مهمی از محتوای درس را اندازه گیری کرد .

 

معایب سئوالهای چند گزینه ای :

   1- ساختن این آزمونها بسیار دشوار است . در نتیجه معلمان غالبا نمی توانند تعدادی گزینه های انحرافی خوب برای سئوالهای چند گزینه ای انتخاب کنند .

2- اغلب این سئوالات جهت سنجش اطلاعات جزئی و کم اهمیت طراحی می شود .

3- در مقایسه با آزمونهای صحیح ـ غلط خواندن این آزمونها و پیدا کردن گزینه درست مستلزم صرف وقت زیادی است به ویژه اگر گزینه ها خیلی شبیه به هم ساخته شوند . 

4- زمانی که پاسخ های غلط نمره منفی داده می شود دانش آموزانی که خطر می کنند . از سایر دانش آموزان نمره بهتری می گیرند . همچنین دانش آموزانی که در پاسخ دادن به این گونه سئوالها خبره و با تجربه هستند از دانش آموزان تازه کار نمره های بهتری به دست  می آورند .

5- دانش آموزان قوی بیش از دانش آموزان معمولی قادر به پیدا کردن اشکالات ،           پیچیدگی ها و نظرگاههای غیرمعمولی در سؤالها هستند . اما از آنجا که تنها یک پاسخ صحیح در سئوال وجود دارد . بابت این تیزبینی های خود نه تنها تشویق نمی شوند بلکه با دادن جوابی که مورد نظر طراح سئوال نیست ممکن است تنبیه هم شوند .

 

قوائد تهیه سئوالهای چند گزینه ای :  

    1- هر سئوال باید یک موضوع مهم یا یک هدف آموزشی را اندازه بگیرد نپتکودر این باره می گوید ابتدا یک هدف آموزشی یا یک مطلب مهم را نتخاب کنید و تصمیم بگیرید که برای چند سئوال تهیه خواهد کرد . بعد برای نوشتن هر سئوال اقدامات زیر را انجام دهید .

الف) با نوشتن یک جمله سئوالی یا یک جمله ناتمام تنه سئوال را بنویسید .

ب) جواب سئوال یا بخش ناتمام جمله را به صورت پاسخ سئوال بنویسید .

ج) گزینه های انحرافی را به صورتی بنویسید که نظر دانش آموزان را به خود جلب کنند .

2- بیشتر از یک مسئله یا یک مطلب را در هر سئوال قرار ندهید .

3- سئوالها را کاملا روشن و واضح بنویسید و از عبارات و کلمات قابل فهم آزمون شوندگان استفاده کنید .

4- از تکرار مطالب در گزینه ها خودداری کنید .

5- مطالب اصلی سئوال را به طور کامل در تنه سئوال بنویسید .

6- همه گزینه ها یک سئوال باید واحد به موضوع واحدی مربوط باشند .

7- سئوال را طوری بنویسید که پاسخ درست تنها پاسخ درست یا قطعا درست ترین پاسخ باشند .

8- برای اندازه گیری فرآیندهای پیچیده ذهنی از موقعیتهای تازه استفاده کنید .

9- گزینه های انحرافی را طوری بنویسید که توجه آزمون شوندگان بی اطلاع از موضوع سئوال را به خود جلب کند .

10- از به کار بردن اشاره های دستوری نا مربوط خودداری کنید .

11- در سئوالات منفی کلمات منفی را برجسته جلوه دهید .

12- در نوشتن سئوالهایی که در آنها متن سئوال منفی گزینه ها هم منفی هستند ، یعنی منفی مضاعف ، خودداری کنید .

13- تا حد امکان از عبارتهایی مثل همه آنچه در بالا گفته شد یا تمامی موارد فوق خودداری کنید .

14- سئوالها را مستقل از یکدیگر بنویسید .

15- دو گزینه متضاد را که یکی از آنها در لیست است به کار نبرید .

16- طول گزینه درست را در سئوالهای مختلف تغییر دهید .

17- محل گزینه درست در میان گزینه های انحرافی به طور تصادفی انتخاب بکنید .

18- برای هر سئوال بین 3 تا 5 گزینه در نظر بگیرید .

19- سئوالها را به زبانی بنوبسید که در حد درک و فهم آزمون شوندگان باشد .

20- عبارتهای نظیر    یک از موارد بالا ، هیچ کدام از آنها و ... را زیاد به کار نبرید .

21- در آزمونهای تکوینی از گزینه  نمی دانم استفاده کنید .

22- در سئوالهایی که تنه آنها جمله ناتمام است ، جای خالی را در قسمت آخر جمله قرار دهید .

23- تنها در صورت لزوم آزمونهای چند گزینه ای استفاده کنید .

مدت زمان و تعداد سئوالات چند گزینه ای :     

   - تعداد قبول سئوالات در یک ساعت امتحان بستگی به استاندارد امتحان و پیچیدگی آن دارد . آزمون چند گزینه ای با 10 سئوال کمتر ارزش ندارد ، با 40 سئوال مناسب است ، با 60 سئوال ارجح است ،با 10-50 سئوال از پایایی بالایی برخودار است .

-  برای امتحانات دانشگاهی تعیین مدت زمان یک دقیقه برای  هر سئوال مناسب است به علاوه برای هر 50 سئوال 10 دقیقه دیگر باید اضافه کرد به طور کلی 60 دقیقه برای 50 سئوال مناسب است .

موارد استفاده سئوالات چند گزینه ای :

در موارد زیر از سئوالات چند گزینه ای بیشتر استفاده می شود :

وقتی تعداد دانشجویان زیاد زیاد باشد ، هدف آزمون اندازه گیری حجم وسیعی از اطلاعات باشد ، پایایی بالای نمرات مد نظر باشد ، مهارت استاد در زمینه ساخت و طراحی آزمون چند گزینه ای بیشتر از مهارت وی در تصحیح آزمون تشریحی باشد .

 

 

منابع وماخذ:

 

صابريان،معصومه،سالمي،صديقه،1382،چگونه طرح درس بنويسيم،چاپ اول،120—129،تهران،نشر سالمي

سيف،علي اكبر1383،اندازه گيري سنجش وارزشيابي آموزشي،چاپ دوازدهم، تهران،نشر دوران

Jams.sc ,designing test for Evaluationing student achivment ,1999,

 

Richard.c,Aanderson, How to consyract Achivment tests,5,118-125